بیمارستان شهیدان مبینی

مزایای شیر مادر:

• شیر مادر از لحاظ تغذیه ای برای شیرخوار کامل است . تمام مواد مغذی مورد نیاز اورا به مقدار متناسب فراهم می کند.
• ترکیب شیر مادر مطابق با سن شیرخوار تغییر میکند، این تغییرات از شروع تا پایان هر وعده تغذیه با شیرمادر بین دفعات مختلف شیردهی ونیز در طول روز وجود دارد.
• کلستروم یا آغوز شیر غلیظ وزرد رنگی که در 2 تا 5 روز اول پس از زایمان تولید می شود در مقایسه با شیری که پس از آن تولید می شود دارای مقدار بیشتری پروتئین ، ویتامین های محلول در چربی ( A K E) وبرخی مواد معدنی مانند سدیم وروی ومقدار کمتری چربی، لاکتوز و ویتامین های محلول در آب است.
• پس از چند روز اول زایمان که شیر مادر زیاد می شود ترکیب آغوز تغییر کرده و به شیر انتقالی وسپس به شیر رسیده تبدیل می شود.
• شیری که در ابتدای هر وعده تغذیه با شیر مادر ترشح می شود شیر پیشین نام دارد که حاوی مقدار زیادی پروتئین، لاکتوز و آب است واغلب آبی رنگ وهمچنین آبکی به نظر می رسد وممکن است مادر نگران شود وشیر خود را رقیق تصور کند اما به تدریج که شیرخوار به مکیدن ادامه می دهد شیر پسین ترشح می شود که چربی آن 3برابر بیش از شیر پیشین و غنی از انرژی وسفید رنگ است. شیرخوار باید این قسمت از شیر را به مقدار کافی دریافت کند.
• شیرمادر بیشترین مقدار لاکتوز را نسبت به شیر سایر پستانداران دارد، وبیش از یک سوم انرژی مورد نیاز شیرخوار را تامین می کند .
• شیر گاو پروتئین بیشتری نسبت به شیر مادر دارد چون شیرخوار انسان کند تر از شیرخوار سایر پستانداران رشد می کند لذا به پروتئین کمتری نیاز دارد. اگر نوزاد بیش از مقدار مورد نیازش پروتئین مصرف کند دفع آن برای کلیه های نارس او مشکل خواهد بود.
• قسمت اعظم پروتئین شیر گاو کازئین است ،که در معده شیرخوار دلمه سفت وهضم ناپذیری را ایجاد می کند اما کازئین شیر مادر کمتر بوده و پروتئین عمده آن آلفا لاکتالبومین است ودلمه نرم تری را ایجاد می کند وهضم آن آسان تر است. شیر مادر حاوی 3 پروتئین مهم ضد عفونت است که شیر گاو فاقد آن است و عبارتند از SIgA،لاکتوفرین و لیزوزیم.
• پروتئین های شیر مادر از لحاظ توازن اسید های آمینه بسیار مطلوب ودقیقا مطابق با نیاز های رشد شیرخوار هستند.
• اسید آمینه هایی که در شیر مادر وجود دارند ولی شیر گاو فاقدآن هاست عبارتند از سیستین وتورین.
• سیستین برای رشد نوزاد ترم و نوزاد نارس و تورین در رشد وتکامل سیستم عصبی مرکزی نقش دارند .
• تری گلیسیرید مهم ترین چربی شیر مادر است اسید های چرب ضروری شیر مادر بیش از شیر گاو و برای رشد مغز و رتین اهمیت دارد .اسید های چرب ضروری آراشیدونیک و دوکوزاهگزانوییک اسید فقط در شیر مادر وجود دارند.
• کلستروم وشیر انتقالی منبع عمده ویتامین A ،بتا کارتن وویتامین Eاست.
• در صورت کافی بودن رژیم غذایی مادر واستفاده کافی از نور خورشید، ویتامین Dشیرخوار قابل قبول می باشد.اگر شیرخوار با پوشک هفته ای 30 دقیقه ویا با لباس ولی بدون کلاه مدتی دوساعت در هفته در معرض افتاب قرار بگیرد ویتامین Dکافی خواهد داشت. انجمن پزشکان کودکان آمریکا توصیه می کند همه شیرخواران پس از چند روز اول تولد روزانه 400واحد بین المللی مکمل ویتامینDدریافت کنند.
• هم نوزادان باید 0.5 تا 1میلی گرم ویتامین Kبه صورت تزریقی دریافت کنند.
• ویتامین های محلول در آب مانند گروه Bتحت تاثیر رژیم غذایی مادر است.
• ویتامین B12برای تکامل سیستم عصبی شیرخوار ضروری است ومنحصرا در بافت حیوانی وجود دارد ومقدار آن در پروتئین های گیاهی هیچ یا اندک است.
• مقدار، نسبت وزیست فراهمی مواد معدنی شیر مادر با شیر گاو متفاوت است،همه مواد معدنی مورد نیاز رشد شیرخوار در شیر مادر وجود دارد.کاهش مقدار مواد معدنی در شیر مادر نسبت به شیر گاو سبب می شود که مواد کمتری به سیستم کلیه نارس شیرخوار تحمیل شود.
• گرچه مقدار آهن شیر مادر کم است ، جذب آن بسیار خوب است وتا حدود 41درصد ان به مصرف بدن شیرخوار می رسد در حالی که جذب اهن شیر گاو خیلی کم و فقط تا 10درصد ان مورد استفاده شیر خوار قرار می گیرد،لذا کم خونی در شیرخوارانی که با شیر مادر تغذیه می شوند تا قبل از یک سالگی نادر است، امادر شیرخوارانی که با شیر گاو تغذیه می شوند اغلب مشاهده می شود. جذب اهن اضافه شده به شیر مصنوعی نیز 0.4 درصد است.
• جذب روی شیر مادر 41 درصد ولی شیر گاو 28 درصد است.
• بیش از 20انزیم بیو اکتیو در شیر مادر وجود دارد.
• شیر مادر یک بافت زنده است و در هر میلی متر مکعب ان 4000سلول شامل نوتروفیل ،ماکروفاژ ولنفوسیت وجود دارد که مقدار آن ها در کلستروم حداکثر است.ماکروفاژها و لنفوسیت ها حفاظت مصونیتی برای نوزاد شیرخوار فراهم میکند.
• عوامل ضد عفونت موجود در کلستروم و شیر مادر شامل ترکیبات محلول وعوامل سلولی هستند . ترکیبات محلول شامل ایمونوگلوبولین ها (IgA,IgM,IgG) لیزوزیم وسایر انزیم ها ،لاکتوفرین ،فاکتور بیفیدوس وسایر مواد تنظیم کننده سیستم ایمنی است . عوامل سلولی شامل ماکروفاژها (حاوی ایمونوگلوبولین A، لیزوزیم و لاکتو فرین)،لنفوسیت ها ،گرانولوسیت ها، نوتروفیل وسلول های اپی تلیال می شوند. عوامل ضد عفونت موجود در شیر مادر شیرخوار را در برابر بسیاری از بیماری ها محافظت می کند. این عوامل در سایر شیر ها به مقدار کم وجود دارند ،یا وجود ندارند ویا غیر فعال هستند .
• پروتیین های مهم شیر مادر که در پیشگیری از عفونت ها نقش دارند شامل لیزوزیم ،لاکتوفرین وایمونوگلوبولین Aاست .
• ایمونوگلوبولینA دارای انتی بادی های مخصوص انواع مختلف بیماری ها از جمله اسهال و عفونت های تنفسی است.
• طبق محاسبات انجام شده بر اساس هر کیلوگرم وزن بدن تخمین میزنند شیرخوارانی که به طور کامل با شیر مادر تغذیه می شوند روزانه 0.5 گرم ایمونوگلوبولین ترشحی Aدریافت می کنند که این مقدار حدود 50برابر گلوبولینی است که به یک بیمار مبتلا به هیپوگاما گلوبولینمی داده می شود. ایمونوگلوبولین ترشحی Aکه مهمترین جزگلوبولین است پس از ماه های اول عمر در مجرای روده تولید می شود وچون در طی دوره فوق در غدد پستان تولید می شود لذا شیرخوار باید ان را از طریق شیر مادر دریافت کند.
• غلظت ایمونوگلوبولین Aدر کلستروم در بالاترین حد است ، لذا مصرف کلستروم در پیشگیری از عفونت ها اهمیت دارد. غلظت ایمونوگلوبولین Aدر شیر مادر مجددا در دومین سال زندگی کودک افزایش می یابد .
• لاکتوفرین موجود در شیر مادر به اهن متصل می شود و از رشد باکتری هایی که اهن نیاز دارند پیشگیری می کند.
• لیزوزیم که در اشک نیز وجود دارد کشنده باکتری ها است . غلظت لیزوزیم ولاکتوفرین نیز مشابه ایمونوگلوبولینA در مراحل بعدی شیردهی افزایش می یابد
• سایر عوامل ضد عفونت شیر مادر عبات اند از گلبول های سفید شامل ماکروفاژ ها که میکروب هارا می بلعند ولنفوسیت ها که انتی بادی هارا می سازند

شیرمادر حاوی فاکتور بی فیدوس است که موجب رشد لاکتوباسیلوس بیفیدوس می شود وبا اسیدی کردن محیط روده از رشد میکروب های بیماری زا پیشگیری میکند و بوی ماست را در مدفوع شیر خوار ایجاد می کند که متفاوت از بوی مدفوع شیرخوارانی است که به طور مصنوعی تغذیه می شوند.

• راه حفاظت شیرخوار دربرابر توسط شیر مادر از این قرار است که ابتدا میکروب ها از راه دهان مادر بلعیده و به محیط روده او وارد می شوند و لنفوسیت های خاص یا گلبول های سفید را برای تولید انتی بادی ها فعال می کنند.لنفوسیت ها با جریان خون به پستان مادرمی رسند وانتی بادی می سازند که در شیر مادر ترشح می شود. این امر ظرف 24 ساعت که میکروب ها یی که ممکن است توسط مادر بلعیده شوند رخ می دهند .احتمالا مکانیسم ترشح آ نتی بادی هایی که به مجرای تنفسی وارد می شوند بدین ترتیب است.
• مطلب فوق نشان می دهد که اگر مادری که شیر می دهد بیمار شود ، نباید نگران ابتلای شیرخوار بود زیرا بدن مادر سریعا به تولید انتی بادی در برابر عفونت می پردازد. وآن را از طریق شیربه شیرخوار منتقل می کند .این حفاظت در تغذیه مصنوعی فراهم نمی شود.
• شیر مادر حاوی عوامل رشد نیز است که با غلظت بیشتری در کلستروم وجود دارند.در هنگام تولد پرزهای روده (VILLI)کوتاه بوده و دارای مقدار کمی سلول های کرک دار هستند که غذا را هضم وجذب میکنند. درهنگام تولد مخاط روده در برابر پروتیین های هضم نشده قابل نفوذ است و باکتری ها نیز به سهولت از آن عبور می کنند اما در مراحل بعدی زندگی مخاط روده تکامل می یابد واز عبور مواد مذکور ممانعت به عمل می آورد.هنوز مشخص نشده که تکامل مخاط چند روز یا چند هفته به طول می انجامد. عوامل رشد موجود در شیر مادر به تکامل مخاط روده کمک می کنند .اگر شیر خوار قبل از تکامل مخاط روده به طور مصنوعی تغذیه شود پروتئین هایی مانند پروتئین شیر گاو وارد خون شیرخوار می شوند و ایجاد الرژی می کنند. لذا دادن هر چیزی جز شیر مادر به شیرخوار نه تنها شروع شیردهی مادر را مختل می کند بلکه می تواند سبب بروز عفونت و نیز عدم تحمل وآلرژی را در شیرخوار موجب شود که در مراحل بعدی زندگی کودک نیز ادامه می یابد.

ارزش اقتصادی شیر مادر از چهار جنبه شامل خانوار (مستقیم وغیر مستقیم ) بیمارستانی (بخش های پس از زایمان و بخش ویژه نوزادان) ملی و جهانی مورد بررسی قرار گرفته است.

صرفه جویی های مستقیم از جنبه خانوار شامل صرفه جویی در خرید شیر و ملزومات ان صرف وقت برای تهیه شیر مصنوعی و استریل کردن وسایل آن است وصرفه جویی های غیر مستقیم می تواند در برگیرنده هزینه های کمتر به دلیل خریدن دارو وخدمات بستری و یا خدمات پیشگیری از بارداری باشد که نتیجه ابتلا کمتر شیرخوار به بیماری های عفونی ونقش شیردهی در پیشگیری از بارداری مجدد مادر است.

بزرگترین صرفه جویی که می تواند در بخش پس از زایمان در بیمارستان اتفاق بیفتد عبارت است از هزینه های مربوط به کاهش طول اقامت مادر در بیمارستان ،هزینه های مربوط به خرید شیر مصنوعی ولوازم مربوط به  آن و صرفه جویی در وقت کارکنان بیمارستان که نتیجه بسیار خوب هم اتاق بودن مادر و نوزاد است.

شیر انسان نه تنها یک منبع برای تغذیه نوزادان به خصوص نوزادان نارس است که می تواند تاثیر شگفت انگیزی بر کاهش NEC، سپسیس و رتینوپاتی نوزادان داشته بشد که این اثرات بی مانند با حجم شیرمادر مرتبط و وابسته به دوز است وسبب صرفه جویی های کلان در رابطه با هزینه های مربوط به بیماری های فوق در بخش مراقبت ویژه نوزادان بیمارستان ها خواهد شد.

از نظر جنبه های ملی وهزینه های مستقیم آن انجمن پزشکان کودکان امریکا در کتاب راهنمای تغذیه با شیر مادر برای پزشکان ذکر کرده است.

اگر 90درصد مادران امریکایی حداقل 6ماه کودک خود را منحصرا شیر مادر بدهند هر سال 13میلیارد دلار صرفه جویی می شود واین رقم به جز صرفه جویی هایی است که از هزینه های مربوط به غیبت از کاروالدین و یا مرگ های دوران بزرگسالی ناشی از بیماری های دوران کودکی نظیر آسم ویا مشکلات ناشی از چاقی است .

در ایران هم اگر 90 درصد مادران ،شیرخوار زیر یک سال خود را، حتی برای 6ماه به طور انحصاری با شیر خود تغذیه کنند هر سال حداقل هزاران میلیارد تومان صرفه جویی خواهد شد که جدا از صرفه جویی های حاصل از عدم نیاز به بستری ، درمان ویزیت پزشک و یا خرید دارو است.

صرفه جویی های غیر مستقیم ان نیز شامل پیشگیری از مرگ یک میلیون کودک در سال به دلیل عفونت های اسهالی وسوتغذیه های ناشی از محرومیت از تغذیه با شیرمادر و میلیون ها دلار صرفه جویی های حاصل از عدم خرید وسایل پیشگیری از بارداری است.

به علاوه نمی توان ارزش مادی برای حیات شیرخوارانی که زنده می مانند تخمین زد و با نیروی تولید، آینده آنان را پیش بینی کرد.